MALIÝE SELJERMESINIŇ HILINI ÝOKARLANDYRMAKDA EMELI AŇ TEHNOLOGIÝALARYNYŇ ULANYLYŞY
Doly tekst
Gysgaça beýany
Bu ylmy makalada sanly özgertmeler şertlerinde we maliýe maglumatlarynyň möçberiniň artmagy bilen baglanyşykly ýagdaýda maliýe seljermesiniň hilini ýokarlandyrmakda emeli aňyň (EA) ulanylyşy beýan edilýär. Makalada emeli aňyň maliýe seljermesinde ulanylýan esasy ugurlar beýan edilýär: maliýe görkezijilerini çaklamak, töwekgelçilikleri we anomaliýalary ýüze çykarmak, uly maglumatlary we gurluşsyz maglumatlary (tekstler, habarlar, hasabatlar) intellektual taýdan gaýtadan işlemek. Maşyn öwrenişi, çuň neýron torlary we tebigy dili gaýtadan işlemek tehnologiýalarynyň ornaşdyrylmagynyň çaklamalaryň takyklygyny ýokarlandyrýandygy, adam faktorynyň täsirini peseldýändigi, seljerme amallaryny tizleşdirýändigi we dolandyryş çözgütleriniň esaslandyrylyşyny güýçlendirýändigi görkezilýär. Makalada maglumatlary taýýarlamak, modelleri saýlamak, netijeleri düşündirmek we hil gözegçiligini öz içine alýan maliýe seljermesine emeli aňy integrasiýa etmek boýunça konseptual model hödürlenýär. Netijede, maliýe seljermesinde intellektual tehnologiýalaryň ösüşiniň tehnologiýa taýdan kämillik, model açyklygy, kiberhowpsuzlyk we düzgünleşdiriji üpjünçilik bilen utgaşykly alnyp barylmalydygy barada netije çykarylýar.
Esasy sözler
emeli aň, maliýe seljermesi, maşyn öwrenişi, Big Data, çaklama, töwekgelçilik dolandyryşy, NLP (tebigy dili işlemek), seljermäniň hili.Edebiýatlar
1. EBA. Discussion paper on machine learning for IRB models. 2021.
2. Bank for International Settlements (BIS), Financial Stability Institute (FSI). Managing explanations: how regulators can address AI explainability. FSI Papers No 24, 2025.
3. BIS (FSI). Regulating AI in the financial sector: recent developments and main challenges. FSI Insights No 63, 2024.
4. IMF. Artificial Intelligence and its Impact on Financial Markets and Financial Stability. 2024.
5. IMF. Opportunities and Risks of Artificial Intelligence in Finance. 2021.
6. FSB. The Financial Stability Implications of Artificial Intelligence. 2024.
7. ISO/IEC 23894:2023. Artificial intelligence — Guidance on risk management. ISO, 2023.
8. Chen Y., Calabrese R., Martin-Barragan B. Interpretable machine learning for imbalanced credit scoring datasets. European Journal of Operational Research, 312(1), 2024, 357–372. https://doi. org/10.1016/j.ejor.2023.06.036